ใครๆ มักจะเข้าใจกันว่านักกีฬาคือคนที่มีสุขภาพแข็งแรง ยิ่งเล่นกีฬามากก็ยิ่งแข็งแรง คงต้องมาทำความเข้าใจกันใหม่แล้วล่ะครับ ว่ามันไม่ได้เป็นจริงในเชิงตรรกะอย่างนั้น ออกกำลังหรือเล่นกีฬาแล้วอาจจะเป็นปัญหาทางด้านสุขภาพก็ได้ ดังเช่น เรื่องที่กำลังจะเขียนให้อ่านกันต่อไปนี้

คุณแม่ของเด็กวัยรุ่นคนหนึ่ง มาหาแพทย์ด้วยปัญหาของบุตรสาวที่กลายเป็นนักกีฬาวอลเลย์บอล ของมหาวิทยาลัย แต่เดิมบุตรสาวคนที่ว่านี้มีรูปร่างสูงและท้วมพอประมาณ ต่อมาเธอไปร่วมเล่นกีฬากับเพื่อนๆ และในที่สุดหมกมุ่นอยู่กับกิจกรรมการกีฬาจนกระทั่งได้ติดทีมกีฬาของมหาวิทยาลัยไปในที่สุด

ตามประสาของคุณแม่ ที่สนับสนุนให้ลูกเล่นกีฬา ก็ต้องตื่นเต้นเป็นธรรมดาที่ลูกสาว ได้ก้าวหน้าทางด้านการกีฬาในระดับนี้ การเรียนก็ไม่เสีย การกีฬาก็ไปได้ดี อย่างน้อยที่สุด คุณแม่เลิกห่วงไปได้ว่าลูกสาวไม่ไปเกกมะเหรกเกเรที่ไหน ไม่ได้เที่ยวเตร่สำมะเลเทเมา เหมือนเด็กสาวยุคใหม่รุ่นราวคราวเดียวกันบางคน

วันเวลาผ่านพ้นมาหนึ่งปี คุณแม่สังเกตเห็นว่าลูกสาวผอมลงๆ จะเรียกให้กินข้าว ลูกสาวก็บอกว่าจะไปซ้อมกีฬา เมื่อกลับจากซ้อมกีฬาแล้วจะให้กินข้าวกินปลา ก็แก้ตัวอีกว่า เพิ่งเล่นกีฬามาเหนื่อยๆ ลูกสาวอดอาหารมากจนผิดสังเกต น้ำหนักตัวลดลงเพราะออกกำลังกายมาก แต่กินอาหารน้อย ที่แย่ไปกว่านั้นคือลูกสาวมาบ่นให้ฟังว่าประจำเดือนขาดหายไป จนคุณแม่ต้องพาลูกสาวมาพบแพทย์ในที่สุด

เรื่องนี้เป็นเรื่องจริง เป็นรายงานทางการแพทย์จากสหรัฐอเมริกา เท่าที่ผู้เขียนสอบถามดูใน หมู่นักกีฬาหญิงของไทยก็พบว่า มีรายงานลักษณะนี้เกิดขึ้นอยู่บ่อยๆ ที่น่าตกใจในกรณีของสหรัฐอเมริกา คือ ปัญหาในลักษณะนี้เกิดขึ้นในหมู่นักกีฬาหญิงมากกว่าครึ่งหนึ่ง โดยนักกีฬาหญิงที่ขาดประจำเดือน มีจำนวนสูงถึงร้อยละ 66

ปัญหาอย่างนี้เป็นปัญหาทางจิตใจมากกว่าทางกายภาพ การอดอาหารมากจนเกินเหตุ อันเป็นผลมาจากความเข้าใจว่าตนเองมีน้ำหนักตัวมากจนเกินไป มักเกิดขึ้นในหญิงมากกว่าชาย บ่อยครั้งที่พบว่าเด็กสาวเข้าร่วมเล่นกีฬาก็เพื่อหาทางลดน้ำหนักตัวลง เป็นความกังวลที่เกิดขึ้น ในส่วนลึกของจิตใจว่าตนเองอาจจะอ้วนมากไปหน่อย กังวลมากเข้าก็หาทางเล่นกีฬาเพื่อลดน้ำหนักตัว ลดน้ำหนักจนกระทั่งรูปร่างปกติแล้วกลับไม่ยอมเลิกราหรือลดการออกกำลังกายลง แต่กลับหักโหม กระทั่งน้ำหนักตัวลดลงจนเกินพอดี

นักวิทยาศาสตร์ยังไม่เข้าใจว่าเหตุใดน้ำหนักที่ลดลงมาจึงกระทบต่อการมีประจำเดือน มีความเป็นไปได้ว่าปริมาณไขมันที่ร่างกายสะสมไว้มีความเกี่ยวข้องกับระดับฮอร์โมนของสตรี เมื่อไขมันในร่างกายขาดหายไปจนเกินปกติ การสร้างฮอร์โมนของสตรี ก็เกิดความผิดปกติตามไปด้วย

ปัญหาสุขภาพสำคัญๆ ของนักกีฬาหญิงบางกลุ่มที่มีน้ำหนักตัวลดลงจนผิดปกติมีอยู่ 3 ประการ บางครั้งมีผู้เชี่ยวชาญเรียกปัญหา 3 ชนิดนี้ว่า "สามสหาย" หรือ Triad ซึ่งมักเกิดขึ้นร่วมกัน ผู้ฝึกกีฬาหรือโค้ช ตลอดจนผู้ปกครองของนักกีฬาหญิงเหล่านี้ หรือแม้แต่ตัวนักกีฬาเองควรหมั่นสังเกตว่า หากเกิดความผิดปกติอย่างนี้ขึ้น อาจเกิดปัญหากระทบต่อสุขภาพของตนเองได้

ปัญหาสามสหายที่ว่านี้ คือ

1. ความผิดปกติในการกินอาหาร

2. การขาดประจำเดือน หรือ amenorrhea ซึ่งเป็นผลมาจาก ร่างกายลดการสร้างฮอร์โมนลง

3. ภาวะกระดูกโปร่งบางหรือกระดูกพรุนก่อนวัย อันเป็นผลต่อเนื่องมาจาก ฮอร์โมนที่ผิดปกติไป

หากจะว่าไปแล้วปัญหาสามสหายนี้ เป็นปัญหาที่เกิดต่อเนื่องกันจาก 1 ไปเป็น 2 และ 3 หมายถึงว่า เมื่อเกิดความผิดปกติในพฤติกรรมการบริโภคกระทั่งเกิดปัญหาการไม่ยอมรับประทานอาหาร หรือที่เรียกว่า anorhexia nervosa (AN) หรืออาการกึ่ง AN ผลที่ตามมาภายหลังจากนั้นคือ ร่างกายลดการผลิตฮอร์โมนกระทั่งเกิดความผิดปกติของการมีประจำเดือนในสตรี จากนั้นคือแคลเซียมสูญเสียจากกระดูกมากขึ้น กระทั่งกลายสภาพเป็นหญิงชรา ที่มีปัญหากระดูก
พรุนตั้งแต่วัยสาว

การออกกำลังกาย กระทั่งเกิดปัญหาลักษณะนี้ อาจจะไม่ได้เป็นผลมาจาก ปัญหาทางจิตใจเพียงอย่างเดียว มีนักกีฬาหญิงจำนวนหนึ่งไม่ได้เกิดปัญหา AN เป็นผลมาจากความมุมานะฝึกซ้อมกีฬาเพื่อต้องการความสำเร็จจนเกินกว่าเหตุ กระหายความสำเร็จรุนแรงไปหน่อย ฝึกซ้อมมากแล้วแต่ยังไม่พอใจกับระดับการฝึกซ้อม ยังหักโหมจนกระทั่งไม่ใส่ใจกับการกินอาหาร ร่างกายผ่ายผอม การสร้างฮอร์โมนเริ่มผิดปกติไปในที่สุด

มีนักกีฬาอีกจำนวนหนึ่งที่เกิดปัญหาเหล่านี้ขึ้นแล้วยังซ้ำเติมตนเองด้วยการงดอาหารบางกลุ่ม บางหมู่ทำให้โรคโภชนาการเกิดรุนแรงขึ้น สุดท้ายเกิดปัญหาทางโภชนาการหลายกลุ่ม กระทั่งเกิดโรคแทรกซ้อนทำให้เสียชีวิตในที่สุด

การเล่นกีฬาอย่างหักโหมจึงให้โทษมากกว่าที่จะให้ประโยชน์ การดูแลตนเองหรือดูแลบุตรหลาน ตลอดจนการดูแลนักกีฬาในสังกัดของบรรดาโค้ช จึงเป็นเรื่องจำเป็น หากเกิดความสงสัยว่า จะมีความผิดปกติขึ้นกับสุขภาพของนักกีฬาหญิง จำเป็นที่จะต้องทำการตักเตือน แนะนำให้รับประทานอาหารเพิ่มขึ้น อาจเสริมอาหารโดยการให้วิตามินเกลือแร่ เพื่อป้องกันการขาดสารอาหารบางกลุ่ม การให้อาหารในรูปของพลังงาน อาจเป็นความจำเป็นเร่งด่วน เพื่อให้นักกีฬามีน้ำหนักตัวมากขึ้น อาจโดยการให้ไขมันหรือน้ำมันเสริมในอาหาร

บางกรณีอาจต้องให้นักกีฬาหยุดการฝึกซ้อมเพื่อหาหนทางให้นักกีฬามีสภาพจิตใจที่ปกติ อาจทำได้โดยการแนะนำโดยนักจิตวิทยา สุดท้ายที่มีความสำคัญอย่างยิ่งคือตัวนักกีฬาเอง ต้องรับรู้ว่าการเล่นกีฬาอย่างเกินพอดีอาจจะสร้างปัญหาต่อสุขภาพได้ การเตือนก็เพื่อให้นักกีฬา ได้เตรียมความพร้อมให้กับตนเอง อย่างน้อยให้ได้รับรู้ว่าหากเกิดความผิดปกติขึ้นกับร่างกาย นั่นหมายความว่าตนเองกำลังจะเจอปัญหาสุขภาพเข้าแล้ว จะหยุดเล่นกีฬาสักพัก หรือจะฟื้นฟูสุขภาพ ก็ให้รีบๆ ดำเนินการเข้า อย่าให้ต้องมานั่งเสียใจในภายหลังเลย

ดร.วินัย ดะห์ลัน